Ochrona własności intelektualnej w startupie nie powinna być traktowana jako formalność odkładana na późniejszy etap rozwoju firmy. Już na samym starcie warto zastanowić się, jak chronić pomysł na biznes, a następnie przygotować odpowiednie procedury organizacyjne. W przypadku młodych, innowacyjnych przedsiębiorstw to właśnie pomysł, technologia, marka, kod źródłowy czy know-how często stanowią najcenniejsze aktywa budujące przewagę konkurencyjną.
W projekcie "EFEKTywna współpraca dla lepszej Małopolski - program akceleracji startupów” traktujemy własność intelektualną jako element strategicznego rozwoju startupu. Przygotowaliśmy krótki poradnik, jak zabezpieczyć wrażliwe zasoby przedsiębiorstwa w tym wynalazki, oprogramowanie czy inne innowacyjne projekty. Opisaliśmy również podstawowe narzędzia ochrony IP, które warto wdrożyć już na początku swojej biznesowej drogi.
Własność intelektualna w firmie to zbiór efektów pracy twórczej ludzkiego intelektu, takie jak utwory, oznaczenia towarów, wzory czy wynalazki, przy czym w przypadku startupów szczególne znaczenie mają często znaki towarowe oraz rozwiązania techniczne mogące podlegać ochronie patentowej. Utwór objęty prawem autorskim nie musi zostać zapisany na fizycznym nośniku ani utrwalony w pliku, ponieważ ochrona powstaje już od chwili jego ustalenia, czyli przedstawienia w formie umożliwiającej zapoznanie się z nim przez inną osobę, np. poprzez zapis cyfrowy, wydruk, nagranie, publiczne wykonanie lub prezentację. Prawa własności intelektualnej przyznają osobom uprawnionym określony zakres wyłączności, co oznacza, że co do zasady tylko właściciel danego prawa lub podmiot działający za jego zgodą może korzystać z chronionego rozwiązania, udzielać licencji albo czerpać z niego korzyści na zasadach określonych w przepisach1.
Ochrona własności intelektualnej w startupie może obejmować takie obszary jak m.in.:
Ekosystem startupów bazuje na innowacyjnych pomysłach i wysokiej dynamice zmian. Tym samym już na etapie tworzenia usługi warto zabezpieczyć własność intelektualną i zadbać o zachowanie tajemnicy przedsiębiorstwa. Ochrona know-how pomaga w wypracowaniu przewagi konkurencyjnej i stanowi istotne zabezpieczenie przed kradzieżą technologii lub marki. To ważny etap budowania pozycji i wiarygodności startupu, który ułatwia przyciąganie inwestorów oraz zwiększa wartość firmy jako bezpiecznego i świadomego partnera.
W kontekście zabezpieczenia własności intelektualnej w startupie warto zwrócić uwagę przede wszystkim na takie formy ochrony jak: patenty, znaki towarowe, prawa autorskie i tajemnicę przedsiębiorstwa. Poniżej opisano je w kilku zdaniach.
Patent to prawo przyznawane na 20 lat na rozwiązania techniczne i technologiczne, które zapewnia wyłączność korzystania z wynalazku na określonym obszarze, i przysługuje wyłącznie na wynalazki spełniające ustawowe przesłanki (nowość, poziom wynalazczy, poziom stosowania w przemyśle). W dużym skrócie oznacza to, że nikt bez zgody wynalazcy nie może w danym obszarze geograficznym wykorzystywać wynalazku do celów zarobkowych lub zawodowych. Regulują to przepisy Ustawy Prawo własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 roku wraz z późniejszy2.
Dla startupu jest to istotne zabezpieczenie przed kopiowaniem technologii przez konkurencję. W przypadku naruszenia patent pozwala na dochodzenie praw przed sądem. W przypadku innowacyjnych rozwiązań warto rozważyć zgłoszenie patentowe w UPRP, po analizie opłacalności i strategii biznesowej.
Rejestracja znaku towarowego jeszcze na wczesnym etapie startupu to skuteczne zabezpieczenie przed kopiowaniem elementów wyróżniających firmę lub wypracowane rozwiązanie technologiczne. Warunkiem rejestracji jest m.in. zdolność odróżniająca znaku oraz brak przeszkód rejestracyjnych przewidzianych w Prawie własności przemysłowej3.
Zarejestrowany znak towarowy daje właścicielowi wyłączne prawo do posługiwania się nim w odniesieniu do określonych towarów lub usług. To narzędzie ochrony i przeciwdziałania wykorzystywaniu podobnych oznaczeń przez konkurencję. Dzięki temu łatwiej budować wartość i rozpoznawalność marki, co pomaga w pozyskiwaniu kapitału od inwestorów. Sama rejestracja znaku towarowego podnosi także wartość startupu. W Polsce znak towarowy rejestruje się w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP). Wniosek można złożyć osobiście, pocztą lub elektronicznie za pośrednictwem platformy Biznes.gov.pl.
Prawa autorskie w startupie chronią wszystkie kluczowe efekty pracy twórczej o indywidualnym charakterze. Mogą obejmować prawa osobiste (niezbywalne) oraz majątkowe, które podlegają komercjalizacji i ewentualnej sprzedaży. W polskim prawie autorskim ochrona powstaje z mocy samego faktu stworzenia utworu i nie wymaga rejestracji ani dodatkowych formalności. Przykładowe wytwory intelektu, które można zabezpieczyć w startupie w ten sposób, to:
Najważniejsze dane i firmowe know-how powinny podlegać tajemnicy przedsiębiorstwa. Aby dane stanowiły tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu ustawy, muszą mieć wartość gospodarczą, nie być powszechnie znane ani łatwo dostępne oraz być objęte realnymi działaniami przedsiębiorcy zmierzającymi do zachowania ich poufności. Twórcy startupu muszą zmniejszyć ryzyko wycieku danych dotyczących technologii i innowacyjnych rozwiązań. Mają one bowiem ogromną wartość. Już na etapie tworzenia firmy i budowania zespołu warto wdrożyć odpowiednie środki organizacyjne i prawne. Należą do nich zwłaszcza:
To nie wszystko. W czasach dynamicznego rozwoju technologicznego na znaczeniu zyskuje regularne edukowanie zespołu startupu w zakresie cyberbezpieczeństwa, rozpoznawania prób wyłudzeń danych oraz procedur postępowania z poufnymi informacjami.
WAŻNE: Narzędzia prawne oraz możliwość ich zastosowania w ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa regulowane są przez Ustawę o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 16 kwietnia 1993 roku wraz z późniejszymi zmianami5.
Już na etapie tworzenia produktu lub usługi warto zadbać, aby równolegle zapewnić startupowi bezpieczeństwo prawne i ochronę IP. Obejmuje to ustalenie, kto posiada prawa do tworzonych rozwiązań. Docelowo założyciele startupu, podpisując umowy z pracownikami, powinni zapewnić sobie przeniesienie praw autorskich lub określić zakres licencji wraz z możliwością dalszego wykorzystywania stworzonych materiałów i technologii. W przypadku programistów zatrudnionych na umowę o pracę, majątkowe prawa autorskie do programów komputerowych co do zasady przechodzą na pracodawcę z mocy ustawy; w innych przypadkach konieczna jest wyraźna umowa przeniesienia praw lub licencja.
Jeżeli założyciele startupu samodzielnie pracują nad danym projektem i od A do Z odpowiadają za każdy jego element, to w sposób naturalny do nich należą prawa własności intelektualnej. W momencie dzielenia się informacjami o charakterze poufnym, np. pomysłem na technologię, należy podpisywać umowy o zachowaniu poufności (NDA). Dotyczy to m.in.: inwestorów, pracowników, partnerów technologicznych. W praktyce część inwestorów nie podpisuje NDA na samym początku rozmów, dlatego warto zadbać o to, by wstępne materiały nie ujawniały kluczowego know-how. Dobrze skonstruowana umowa NDA powinna precyzyjnie określać, co jest informacją poufną, jak długo obowiązuje poufność oraz jakie są konsekwencje naruszenia.
Najczęstsze błędy popełniane w startupach w obszarze ochrony własności intelektualnej to:
Jak temu zapobiec? Przede wszystkim zabezpieczenie własności intelektualnej to proces ciągły, a nie jednorazowe działanie. Dlatego powinien ewoluować wraz z dynamiką rozwoju firmy. W cyklu życia firmy pojawiają się nowe produkty, technologie, nowi pracownicy czy partnerzy biznesowi. Do każdego z nich należy podchodzić z taką samą starannością i zgodnie z przygotowanym standardem zabezpieczeń, podpisując umowy NDA, dokumenty przeniesienia praw autorskich czy też ograniczając dostęp do poufnych danych.
Warto pamiętać, że skuteczna ochrona IP zaczyna się od świadomego zarządzania prawami do tworzonych rozwiązań. Jasne zasady współpracy z pracownikami, kontrahentami i partnerami technologicznymi, stosowanie umów NDA, zabezpieczenie informacji poufnych oraz dobór odpowiednich narzędzi prawnych pozwalają uniknąć wielu problemów na kolejnych etapach rozwoju firmy. Dbałość o to już na wstępnym etapie prowadzenia startupu pomoże w budowaniu bezpiecznego modelu biznesowego oraz organizacji wiarygodnej i atrakcyjnej dla klientów, partnerów i inwestorów.
Tak. Ochrona własności intelektualnej powinna być uwzględniona już na etapie tworzenia pomysłu, produktu lub usługi. Wczesne zabezpieczenie praw do technologii, marki, kodu źródłowego czy know-how pozwala ograniczyć ryzyko utraty przewagi konkurencyjnej oraz ułatwia dalszy rozwój firmy.
Zakres ochrony własności intelektualnej w startupie może obejmować m.in. nazwę firmy i produktu, znak towarowy, logo, identyfikację wizualną, kod źródłowy, projekty interfejsów, dokumentację techniczną, wynalazki, bazy danych, materiały marketingowe oraz know-how.
Umowa NDA jest jednym z podstawowych narzędzi ochrony poufnych informacji w startupie. Warto stosować ją szczególnie podczas rozmów z inwestorami, pracownikami, współpracownikami, dostawcami oraz partnerami technologicznymi.
1 Własność intelektualna w firmie – podstawowe informacje, https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/00367#1
2 Ustawa Prawo własności przemysłowej z dnia 30 czerwca 2000 r., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20010490508/U/D20010508Lj.pdf
3 Co to jest znak towarowy?, https://uprp.gov.pl/pl/przedmioty-ochrony/znaki-towarowe/znaki-towarowe-informacje-podstawowe/co-to-jest-znak-towarowy
4 Czym jest tajemnica przedsiębiorstwa i co obejmuje?, https://kpr-restrukturyzacja.pl/czym-jest-tajemnica-przedsiebiorstwa-i-co-obejmuje/
5 Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 16 kwietnia 1993 r., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19930470211/U/D19930211Lj.pdf